El-Battanî

Çağının en büyük Müslüman astronomi alimi olarak kabul edilen el battani trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamı olarak kabul edildi ve insanoğlunun yıldızlara açılan gözü oldu.

Yaşamı boyunca astronomi ve matematik ile ilgilenen ünlü bilim insanı dünyanın ilk üniversitesi’nin kurulduğu bir coğrafyada harran’da doğdu, doğduğu yörenin halkı sabii inancına mensuptu ve bu inanışa sahip kişiler yıldızlara tapıyordu astronomiye ilgi duymasına bu inancın etkisi olduğu söylense de battani Müslümanlığı tercih etti ve ilmini yine dini amaçlarla gerçekleştirdi. Başlangıç eğitimini babasından alan büyük alim, ilk ciddi çalışmalarına rakka’da kurduğu bir rasathanede başladı. Öncelikle Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişimleri yeniden ölçtü.

Usta bilgin aynı zamanda kendisinden yarım asır yıl önce yaşayan harezmi’nin Güneş ve ay tutulmaları konusundaki hesaplamalarına da yeni eklemeler yaptı vaktinin büyük çoğunluğunu rasathanede araştırmalarına harcayan kaşif, çalışmaları sonucunda sabii cetvelleri adı ile bilinen yıldız kataloğunu hazırladı ve tam 489 yıldızı sınıflandırdı. Bir gün bu dahi bilim insanı güneş’in dünya’ya en uzak noktada bulunduğu sıradaki hareketini gözlemleyerek güneşin yörünge eğimini ve dünyanın dönüş eksenindeki değişme değerini hesapladı. Hesaplamalar onu Dünya’nın Güneş etrafındaki bir dönüşünü süresini bulmaya kadar götürdü öyle ki usta matematikçi bu süreyi 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak bugünkü değerinden çok az bir farkla hesaplamayı başardı.


Battani’nin çalışmaları Müslüman dünyasında karışıklıklara yol açan kıble hesaplamalarına da çare oldu. Kıblenin farklı coğrafyalarda belirlenmesine yönelik çalışmalarda bulunan asrın bilim insanı Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etti. Ardından kıblenin belirleneceği yerle Kabe’nin ölçümleri arasındaki farkı bulup kıble doğrultusunu belirledi, büyük bilgin tespitlerini yaparken kendi geliştirdiği ve “zatül halak” adını verdiği Güneş saatini kullandı. Yine kendi geliştirdiği “kadran” ve “zatü’s Şubateyn” adlı aletlerle de Güneş ve ay tutulmalarını izledi. Bugün trigonometrinin gerçek mucidi olarak nitelendirilen el battani astronomi çalışmaları sırasında matematik ve geometriden faydalanan ilk kişi olarak tarihe geçti.

Küre ve düzlem geometrisi üzerinden araştırmalar yapan bilim insanını batıya trigonometriyi öğreten isimdir. Matematik ve astronomi bilimine oldukça katkı sağlayan deha sinüs, cosinüs ve kotanjant kavramlarını geliştirerek dereceli bir tablo oluşturdu. Bu tabirleri güneş saati hesaplamalarında da kullandı ve uzayıp giden gölge adını verdiği doğruya günümüzde tanjant deniliyor. Astronomi ve trigonometri üzerine sayısız kitap yazan göklerin sultanı battaninin eserleri Avrupa’da birçok akademide başucu kitabı oldu. Batı dünyası ortaçağda eserleri latinceye çevrilen ilk Müslüman bilim adamı olan batani’nin değerini ortaya koymak için aya onun adını verdi. Üstün zekası ve ilmi ile matematik bilmini astronomi ile harmanlayan el-battani devrini binlerce yıl ileriye taşıdı. Çağının en büyük bilim insanı ve İslam dünyasının yetiştirdiği en önemli alimlerden olan el battani astronomi cebir ve trigonometriye getirdiği açılımların yanı sıra gezegenler ve yıldızlara dönük bilmezlerin üzerindeki perdeleri kaldırarak insanlara eşsiz bir hazine sundu…

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir